اسم‌های معنی و چیزهای بی‌جان و فعل جمع

زبان‌های مردمان جهان، از ساده‌ترین آن‌ها گرفته تا پیچیده‌ترین آن‌ها، پیش از کشف و تألیف دستور (grammar) آن‌ها پیدا شده است و شبیه نوعی موجود زنده (organism) به تکامل حیاتی یا عملی خود رسیده است.

بنابراین زبان فارسی جدید هم که تحول یافته زبان فـارسی میـانه است، از دوره بعد از سـاسـانیان تا به امـروز، با وجـود تحول‌هایی که پیدا کرده است، قاعده‌های اصلی خود را داشته است و این قاعده‌ها را مردم عادی، بدون اینکه از چگونگی آن‌ها آگاه باشند، پیروی می‌کرده‌اند. مثلاً می‌گفتند:

• کوزه‌ها از دست آن‌ها افتاد و شکست.
• خانه‌ها بر اثر زلزله خراب شد.
• دیوارها چند سالی است که رنگ نخورده است.
• رنج‌های ما هیچوقت به پایان نمی‌رسد.
• گفتگوهای آن‌ها همیشه به دعوا می‌کشید.
• خبرهایی که می‌رسید، هیچکدام خوش نبود.

این مردم عادی زبان خود را به نحوی طبیعی آموخته بودند و آن را از روی نوشته‌ای پر از اشتباه‌های دستوری آدم‌های کم‌سواد یاد نگرفته بودند، و حالا هم زبان فارسی را درست حرف می‌زنند و مثل بعضی از تحصیل‌کرده‌های امروز، به واسطه اندک آشنایی‌ای که با زبان انگلیسی پیدا کرده‌اند، ذهنشان آشفته نشده است تا با سرافکندگی در برابر قاعده‌های زبان انگلیسی، از قاعده‌های زبان خود دست بردارند و زبان فارسی را مستعمره زبان انگلیسی کنند و مثلاً بگویند:

• کوزه‌ها از دست‌های آن‌ها افتادند و شکستند.
• خانه‌ها بر اثر زلزله خراب شدند.
• دیوارها چند سالی است که رنگ نخورده‌اند.
• رنجهای‌ما هیچوقت به پایان نمی‌رسند.
• گفتگوهای آن‌ها همیشه به دعوا می‌کشیدند.
• خبرهایی که می‌رسیدند، هیچکدام خوش نبودند.

مردم عادی بدون اینکه دستور زبان عبدالعظیم خان قریب را خوانده باشند، ناخوانده می‌دانستند که در زبان فارسی برای اسم چیزهای بی‌جان و اسم معنی (abstract noun) در حالت جمع، بر خلاف زبان انگلیسی، فعل به صورت مفرد به کار می‌رود. "اسم معنی" را همه می‌دانند که به چیزی گفته می‌شود که در عالم خارج وجود مادی ندارد و به حالت‌ها، صفت‌ها، مفهوم‌ها، احساس‌ها و مانند این‌ها اشاره می‌کند. در اینجا نمونه‌هایی از این عیب را در کاربرد بعضی از نویسندگان و مترجمان یک رسانه گروهی می‌آورم.

• این سخنان هنوز به طور مستقل تایید نشده‌اند (نشده است).
• این اسناد عمدةً جنبه تاریخی دارند (دارد).
• او گفت که این ادعاها دروغند (دروغ است).
• اما نشانه‌های موجود هم چندان امیدوار کننده نیستند (نیست).
• گزارش‌ها حکایت از آن داشتند که محمد عمر... (داشت).
• این اقدامات رو به افزایشند (افزایش است).
• مشکلات موجود در وضعیت حاکم به قوت خود باقی‌اند (باقی است).
• در دوره بیست و چهارم آثاری (اثرهایی) مورد داوری قرار گرفتند (گرفت).
• این حقایق لزوماً حقایق منطقی نیستند (نیست).
• همه پاسخ‌ها به یک اندازه معقول و منطقی نیستند (نیست).
• اگر این خشونت‌ها ادامه یابند... (یابد).
• این طرح‌های اولیه به مرور آرام آرام در دست‌های او پخته شدند (پخته شد).
• تا فرصت‌ها از دست نرفته‌اند (نرفته است) باید جنبید.
• جاده‌های ایران از امنیت کافی برخوردار نیستند (نیست).
• انواع گیاه‌های دارویی هم مؤثر نبودند (نبود).
• به سبب وجود اختلافات... آتش‌بسها مؤثر نبودند (نبود).
• مسائل اجتماعی به سادگی در کشور ما حل نمی‌شوند (نمی شود).
• مناقشات معمولاً با گفتگوی محض حل نمی‌شوند (نمی شود).
• هنگام انتقال جسد بمب‌ها منفجر نشدند (نشد).
• خیابان‌ها شلوغ بودند (بود).
• عوامل زیادی هستند (هست) که ممکن است این خطاها را به وجود بیاورند (بیاورد).

نمونه‌ها بسیار است و همین‌ها که آورده شد، برای روشن‌تر شدن بحث کافی است. در اینجا یادآوری این نکته لازم است که گاهی در گفتگوی روزمره و بیشتر در ادبیات، گوینده یا نویسنده به قصد به چیزی بی‌جان یا به یک اسم معنی شخصیت انسانی می‌دهد (personification) و برای آن در حالت جمع فعل جمع می‌آورد. این موردها در خبرها و گزارش‌ها و تفسیرهای رسانه‌های گروهی به ندرت پیش می‌آید. به چند نمونه نگاه می‌کنیم:

• بادها در زمستان میان شاخه‌های خشک آوازهای غم‌انگیز می‌خوانند.
• ساعت‌ها با انسان با زبان تک تک سخن می‌گویند.
• شاخه‌های بید مجنون در نسیم آرام می‌رقصیدند.
• غم‌های بی‌رحم از همه سو به او هجوم آورده بودند.
• خاطره‌های شیرین گذشته در صحنه ذهنش ظاهر می‌شدند و به او لبخند می‌زدند.

در این مورد هم، برای اینکه نویسنده یا مترجم رسانه‌های گروهی در نوشتن، که در واقع همان گفتن است، از آوردن فعل جمع برای اسم‌های معنی و چیزهای بی‌جان خودداری کند، باید به گفتگوی روزمره خود توجه کند، چون با اطمینان می‌توان گفت که همان کسانی که در نوشته‌هاشان چنین اشتباهی می‌کنند، در موقع گفتگو با دیگران به ندرت در چاله این اشتباه می‌افتند.